Français | Occitan | Escrivètz-nos

Condò Sambeat, Jusèp (1867-1919)

Somari

Identitat

Forma referenciala

Forma regetada

Elements biografics

Engatjament dins la renaissença d'òc

Bibliografia de l'autor

retrach_sambeat.png

Jusèp Condò Sambeat es un escrivan felibre, conegut a l'ora d'ara coma la figura emblematica de la renaissença linguistica e literària aranesa.

Identitat

Forma referenciala

- Condò Sambeat, Jusèp

Forma regetada

- Condò Sambeat, Josèp

- Condó Sambeat, Jousèp

- Condó Sambeat, Jûsep

- Condó Sambeat, Joseph

Elements biografics

Nais a Montcorbau, dins la Val d'Aran, lo 29 de març de 1867, e se destina a una carrièra religiosa : es ordonat prèire lo 28 de mai de 1891. Son instruccion s’es facha dins mai d’una vila de la Val d’Aran puèi de Catalonha. Comença d’exerçar en Naut Urgell, puèi partís en Aragon, e torna dins la Val d'Aran a la debuta del sègle XX : exerça a Gessa en 1905, puèi a Salardú.Morís de malautiá lo 5 d'agost de 1919 a Bossòst.

Engatjament dins la renaissença d'òc

Sa lenga mairala es l'aranés, mas es una lenga que s'escriu pas de son temps, o pas gaire. Sos primièrs escriches literaris son de poèmas en catalan, que presenta a l’Acadèmia Mariana de Lleida. Escriu tanben d'unes tèxtes religioses en castelhan. Aprèp son retorn dins la Val d'Aran, comença d'escriure en aranés : presenta son poèma « Era Val d'Aran » als Jòcs Florals de Lleida en 1912. L'annada seguenta lo meteis poèma e un autre, « Horaci a Mecenas », pareisson dins la Revue de Comminges e dins Era Bouts dera Mountanho (organ de l'Escòlo deras Pirenéos). Aquela primièra publicacion dins la revista del Felibritge comengés marca l'entrada de Condò dins los rengs felibrencs, e serà seguida d'autras publicacions. Bernard Sarrieu (1875-1935), fondator de l'Escòlo e animator zelat del Felibritge gascon, totjorn en cèrca de novèls correspondents e contributors, recampa los manescriches de Condò aprèp sa mòrt dins l'amira de publicar sas òbras completas. Lo projècte aguent pas vist lo jorn, son los darrièrs animators de l'Escòlo, Jules e Yvonne Ponsolle, que compausan un recuèlh d'òbras publicadas e inedichas de Condò jos lo títol d'una de sas òbras màgers, Era isla des Diamants, en 1981.
Demòra de saupre cossí Condò decidiguèt d'escriure en aranés : foguèt Bernard Sarrieu lo motivator ? O caldriá puslèu cercar del costat d'un autre escrivan aranés, per exemple Jusèp Sandaran Bacaria (1875-1942), que precediguèt de qualques annadas Jusèp Condò Sambeat dins la defensa de l'aranés e que foguèt el tanben publicat dins la revista Era Bouts ?
Tant Condò coma Sandaran trabalhèron sus la lenga. Condò publiquèt un « Vocabulari Aranés » paregut dins lo Butlletí de Dialectologia Catalana (1915), comencèt de trabalhar sus una gramatica e elaborèt una grafia que se poiriá dire un pauc « ibrida », pastada d'influéncias graficas catalanas, castelhanas e occitanas (felibrencas). Se pòt dire que sa grafia personala es puslèu pròcha de la grafia catalana, mas se tròban de manescriches de sa man dins la grafia de l'Escòlo deras Pirenéos (elaborada per Sarrieu). De notar que Condò foguèt sollicitat coma informator per l'Atlas lingüístic de la Vall d'Aran de Antonio Griera, e que comptèt al nombre de las sorsas de Joan Coromines per son obratge El parlar de la Vall d'Aran.
Per çò qu'es de sa produccion literària, se compausa principalament de poèmas e dins una mendra mesura de pròsa (contes, teatre), qu'an per subjècte mai que mai la Val d'Aran o de tèmas religioses (los dos son sovent entremesclats). L'òbra Era Isla des Diamants es una ficcion que s'apuèja sul contèxt colonialista per imaginar « l'exportacion » de la Val d'Aran dins una illa de las Filipinas ont gaudiriá d'una autonomia economica e sociala, emancipada de tota autoritat politica espanhòla per botar endavant la cultura aranesa. Christian Lagarde qualifica l'òbra de « parabòla » puslèu que de roman, d'una part per causa de son volum (que justifica pas lo nom de roman) e de son estructura literària mas tanben per la plaça de la morala e del discors evangelic dins lo raconte1.
Segon Miquèu Camelat, Condò s'inspirèt mai que mai d'autors catalans2. Entre autres, legiguèt Jacint Verdaguer (1845-1902), autor famós contemporanèu de la Renaixença catalana.
En 1989, lo Conselh Generau d'Aran crèa en omenatge lo prèmi Mossen Condò Sambeat, per recompensar de pèças de literatura aranesa.



1. « Parabole de l'insularité: era isla des diamants, ou le val d'Aran de Condó Sambeat », in Lengas, 1999, n°45, pp.95-108.

2. « J. Condo Sambeat », in Reclams, 1938, n°11/12, pp.300-302. Miquèu Camelat (1871-1962), escrivan gascon de Bigòrra, foguèt un dels fondators e animators de l'Escole Gastou Febus.



Bibliografia de l'autor

- Manescriches conservats dins lo fons Escolo deras Pireneos (52 J 373-375) a l'anèxa del Comenges a Sant-Gaudens dels Archius Departamentals de la Nauta-Garona : « Es Aranesi » ; « Victoria d'es Aranesi » ; « Era Caritat » ; « Cansoun d'et Praube » ; « Cartes de un hilh à sa mare » ; « Catecisme cûert » ; « Coundes cuèrts » ; « Et Loup è'ra Guinèu » ; « Ovidi à Mecenas » ; « Era millú flú » ; « Era Val d'Aran » ; « At deuant d'et Sant Cristu de Salardû » ; « Luenh dera pátria » ; « Era mare pátria » ; « Era Lengua aranesa » ; « Cansun d'era Garuna » ; « Nuguera pallaresa » ; « Era Net de Sant Juan » ; « Et Pastou as estrelhes » ; « Et darrè cant d'er Um » ; « Ena mort de M. Père Sarrieu » ; « Era Maladeta » ; « Era Isla des Diamants » ; « Sang noble è sang d'et poble ».
- « Vocabulari aranes » in Butlletí de Dialectologia Catalana, t. III, 1915.
- Publicacions dins la revista Era Bouts dera Mountanho a partir de 1913.
- La Caritat : coumèdia aranésa, en prôso è en un acte, floucada als Jocs Flouraus dera Scôlo en 1914. [s. l.] : Bibliouteco dera 'scolo deras Pirenéos, 1971.
- Era Isla des Diamants. [s. l.] : Bibliouteco dera 'scolo deras Pirenéos, 1981.
- Era Isla des Diamants. Vielha : Conselh Generau d'Aran, DL 2006.
- Era Maladeta. [Vielha] : Conselh Generau d'Aran, [2009].
- Vocabulari aranés : extrèt deth vocabulari aranés de Jusèp Condò : adaptat ara grafia normativa. [Vielha] : Institut d'Estudis Aranesi, Acadèmia aranesa dera lengua occitana, deseme 2016.
- Sang nòble e sang deth pòble. [Casau, Lleida] : Institut d'Estudis Aranesi-Acadèmia Aranesa dera Lengua Occitana, 2017.

Bibliographie et sources :

- Era Isla des Diamants. [s. l.] : Bibliouteco dera 'scolo deras Pirenéos, 1981.
- Era Isla des Diamants. Vielha : Conselh Generau d'Aran, DL 2006.
- Reclams, 1938, n°11/12
- Lengas, 1999, n°45
- Notícia en linha sus Jusèp Sandaran Bacaria : veire la ressorsa sus occitanica.eu
- Article numerizat sus Jusèp Condò Sambeat, dins Toti – Noticiari aranes, n°80, 17/04/1990 : veire la ressorsa sus lo site de l’Universitat Autònoma de Barcelona

Colleccion

Commentaires

Pour pouvoir commenter ou poser une question, utilisez le formulaire ici